Süt Kelimesinin Kökeni, Anlamı, Türk Kültüründeki ve Diğer Kültürlerdeki Yeri Üzerine

“İnsan demek, dil demektir ama dil demek de birçok bakımdan toplum demektir” (Vardar, 2001:15) ¹

   Modern dilbilimin kurucusu Ferdinand de Saussure dil için, “Dil, varlığın yalnızca toplum üyeleri arasında bir tür sözleşmeye borçludur” ² der, nitekim bu böyledir.  Devlet, dil, aile, töre gibi, meseleler, bireyin diğer bireyler ile olan etkileşimi ve bağlantısıyla ortaya çıkar. Bir insan topluluğunu, topluluk olmaktan öteye götüren önemli unsurlardan birisi de dildir. Dil, yalnızca kişiler arası iletişimi sağlamakla sınırlı kalmayıp aynı zamanda milletlerin kendi medeniyetlerini inşa etmelerindeki ana unsurdur.

   Dil de bir devlet gibi yaşar ve ölür; gelişir, yayılır, zenginleşir, yahut fakirleşir. Bilhassa, dil de devlet gibi coğrafya ve yaşam tarzı üzerinden şekillenir. Bozkır üzerinde göçebe yaşam tarzını benimsemiş olan Türk milleti, geçimlerini hayvancılık ile sağladığından dolayıdır ki hayvansal ürünlerin hem Türk dilinde, hem de kültüründe önemi büyüktür. Bu hayvansal ürünlerden en önem taşıyan besinlerden birisi de süttür. Süt, TDK’nin açıklaması ile “Kadınların ve memeli dişi hayvanların yavrularını besledikleri, memelerinden gelen, besin değeri yüksek sıvı” ³ anlamını karşılar fakat hem kökenbilim, hem anlambilim, hem de kültürel olarak derine indiğimizde ilginç hususlar ile karşılaşırız.

   Eski çağlardan başlayarak kullandığımız süt kelimesi, Türkçe bir kelime olan “sü” kelimesine Moğolca -t çokluk ekinin getirilmesi ile oluşturulmuştur, ayrıyeten bu ekin bazı süt ürünlerinde de kullanıldığı gözlemlenmiştir (bkz.yoğurt). ⁴ Bilimsel çevrede Türkçe “süt” kelimesi ile Moğolca “sün” kelimesi pek çok kez karşılaştırılmıştır. Doerfer, -t ekini bir çokluk eki sayarak Moğolca “sün” biçimini de vermiştir. Fakat Räsänen, bu benzerlik üzerine durmamıştır. ⁵

   Kökenbilim ve anlambilim dışında süt, Türk söylencesinde “İnsanın mayası, özü” anlamını taşır. Yeryüzüne gelecek ruhlar Akgöl’ün (Süt Gölü, Yaşam Havuzu) içinden gelir. Hayatın kaynağı kabul edilir ve her yeni doğacak olan çocuğun azına Tanrıçalar (Kübey Ana, bazı Türk boylarında Umay Ana, Yakutlarda ise Ayzıt) bu gölden bir damla damlatır. ⁶ BU damla, çocuğun özünü, yeni ruhunu oluşturur. Süt saflığı, temizliği ve ruhu temsil eder. İnanışa göre günahkâr insan, tamuda cezasını çektikten sonra Süt Gölü’ne çıkartılır ve orada yakınlarıyla sandallarda gezdilir. Şamanların binerek göğe çıktığı “Pura” adlı atlar bu gölden çıkar. Aynı zamanda bu atlar, şamanları kötü ruhlardan da korurdu. ⁷

   Süt (milk, lait, γάλα ya da gála), diğer dil ve kültürlerde de yer bulmuştur. Bunun en ilginci dilimize Fransızcadan geçen Galaksi (Fr. Galaxie, galact, Tr. Gökyolu) kelimesidir. ⁸ Orta İngilizcede galaxye ya da galaxie, Fransızcada galaxie, Latince galaxias şeklindedir, ⁹ aynı zamanda İngilizler galaksi için Milky Way (Lat. Via lactea) da der ve hepsi doğrudan Yunanca (γάλα ya da gála, γαλαξίας) kökenlidir ve Yunan söylencesinden doğmuştur. ¹⁰ Zeus, ölümlü bir kadından doğan çocuğu Herakles’i ölümsüz kılmak adına bir diğer eşi olan Tanrıça Hera’nın yanına, o uyurken Heraklis’i koyar. Herakles, Hera’nın sütünü emerken Hera uyanır ve tanımadığı bir bebeği emzirdiğini fark ederek Herakles’i savurur, o esnada Hera’nın memelerinden fışkıran süt, Tanrı diyarından akarak ölümlülerin diyarına ulaşır ve Tanrıçanın sütü galaksiyi oluşturur. ¹¹

Görsel

   Kaynakça:

1: Ali Güven, Toplumsal Dilbilimin Kapsam Alanı, Pamukkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı 13, 2012, Sayfa 55

2: Ali Güven, Toplumsal Dilbilimin Kapsam Alanı, Pamukkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı 13, 2012, Sayfa 55

3: sozluk.gov.tr/?kelime=süt

4: Hasan Eren, Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü, 380

5: Hasan Eren, Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü, 380

6: Deniz Karakurt, Türk Söylence Sözlüğü, Sayfa 27

7: Emre Sarı, Türk Mitolojisi ve Kutsal Varlıklar, Sayfa 55

8: www.etymonline/search?q=galaxy

9: en.wikitionary.org/wiki/galaxy

10: en.wikitionary.org/wiki/galaxy

11: students.um.edu.mt/icil00002/GalaxyGreek.html

Top