Kültürümüzün Sözsüz Dili: Balıkesir Patik Örücülüğünde Yılan Bezemesi

Kültür, bir toplumun duyuş ve düşünü birliğini sağlayan bütün değerlerinin tümüdür. Gelenek, görenek, düşünü ve sanat değerleri gibi bir toplumun bütün değerlerini kapsar. Zaman içinde değişim ve gelişim gösteren kültür, sürekli hareket halindedir ve toplumdan beslendiği için canlıdır. Geleneksel Türk El Sanatları da yaşadığımız kültürün vazgeçilmez birer parçasıdır ve belge niteliği taşır. El örücülüğü ile yapılan patikler de bulunduğu kültürün sözsüz dilini oluşturur.

Günümüzde Anadolu’da devam etmekte olan el örücülüğü ile yapılmış patikler, geçmişten bu yana Türk kadınının yaratıcılığı ile bütünleşerek, eşsiz bezeme ve farklı modellerle üretiliyor.

Genel tanımıyla patik; altı yumuşak veya ince deriden, genellikle üstten bağlı küçük çocuk ayakkabısı veya genellikle iple örülerek yapılmış olan ayakkabı biçimindeki çorap anlamına gelir (https://nedir.ileilgili.org/patik).

Temel giyim ihtiyaç maddelerinden olan çorap gibi patiğin de kullanım amacı; geçmişten şimdiye kadar örtünmek dışında bir korunma belirtisiyle birlikte geçmişten günümüze hala ayak sağlığını koruma amaçlı giyilmektedir.

Patiklerde kullanılan bezeme örnekleri bulunduğu bölgeye göre değişiklik gösterir. Her bezeme bir birimden meydana gelerek bir bütünü oluşturur. Bezeme örnekleri, toplumun inanç yapısını yansıttığı gibi doğada bulunan bitki ve hayvanları da temsil eder.

Patiklerde Kullanılan Desenler

Balıkesir’de, Türkmen, Manav, Yörük kültürü ile halkoyunlarından halk müziğine, yöresel kıyafetlerine kadar çeşitlilik göstermektedir. Yörük kültürünün özünde bulunan konar-göçer yaşam tarzından dolayı insanlar hep doğadan beslenmişlerdir. Ürettikleri sanat eserlerinde de doğada bulunan renk ve bezemeleri kullanmışlardır.

Patik bezemeleri, başka dokuma örneklerinde de görülmüştür. M.Ö. 6. yy a dayanan Pazırık halısı üzerinde, bordür kısmında dizilmiş atların bellerinde Anadolu’da “S” yanışı olarak bilinen bezemeler işlenmiştir.

Yılan Bezemeli Patik (Taban Kısmından Ayrıntı ), (Özgecan Eraydın, Balıkesir-Merkez,2019)

Örnekte, taban kısmında burun kısmına doğru yukarıyı ok gibi gösteren ‘Oluklu’ bezemesi görülmektedir. Kadim Türk Kültüründe yukarısı yani ‘Gök, Sema’ her zaman kutsallığı göstermiştir. Dua ederken ellerimizi yukarıya doğru açmamız da bundan dolayıdır. Bu sebepledir ki bu kutsallığı ifade etmek için bezeme, ok şeklinde parmak ucuna doğru gitmektedir. Bezemenin başlangıcı önce düz gitmekte ardından ok şeklinde yukarıya doğru devam etmektedir. Burada da bir nevi yaratıcıya ulaşma çabası vardır. Toprakta, kökleri yere sağlam basan bir ağacın yukarıya, gökyüzüne doğru ulaşması gibi sağlamlık ve yaratıcıya karşı  koşulsuz bir güven duygusu içeriyor olabilir.

Bezemeyi yan tutarak baktığımızda Göktürkçe yani Orhun Alfabesindeki ‘o-u’ sesini karşılayan tamgaya benzemektedir.

(Orhun Alfabesi, o-u tamgası)

 

Balıkesir İli ve Anadolu’da örülen patiklerde, Kadim Türk Dünyasından, Orhun Yazıtlarında kullanılan alfabenin tamgalarıyla yapılmış bezemeler vardır.

Balıkesir ili genelinde örülen patiklerin üzerindeki bezeme örnekleri Anadolu ve Orta Asya’nın  başka yerlerinde farklı kullanım alanlarında görülmekle birlikte etkileşimin günümüzde hala devam ettiğini göstermektedir.

Türk el sanatlarının Orta Asya’dan Anadolu’ya, Balkanlara uzanan yolculuğunda kültür etkileşimleri yüksek derecededir. Bu kadar çok el sanatı ve zanaatın olması kültürel etkileşimin zenginliğini gösterir. El sanatlarımız bizlere atalarımızdan kalan birer mirastır. Bu mirasa önce bizler sahip çıkmalıyız.

KAYNAKÇA

ÇİFTÇİ, Aslıhan/ GÜRCÜM, Banu Hatice, Kayseri El Örgü Çorapları Üzerine Etnografik Bir Araştırma, AKADEMIK SANAT; JOURNAL OF ART, DESING AND SCIENCE, 2017.

KIRZIOĞLU, Neriman Görgünay, Altaylar’dan Tunaboyu’na Türk Dünyası’nda Ortak Yanışlar (Motifler), Kültür Bakanlığı Yayınları, 2001.

Top