Çağdaş Amerikan Şiirinde Çokkültürlülük

Amerikan edebiyatındaki dönüşüm çokkültürlülük yönünde poetika söylevi bakımından iki yöne doğru ilerler, bunlardan biri beyaz, erkek-egemen, partiarkal söyleve, ve onun edebi tekniklerine, mizacına ve ezgilerine; diğeri ise çokkültürlülüğün, post-yapısalcı, postmodern yaklaşımının yüceltilmesine.  Artık tek bir merkez yoktur, merkezler vardır. Ve bundan böyle çokkültürlülük Çağdaş Amerikan Şiiri’nin salt doğasına etkimektedir.

Böylesi bir çokkültürel doğa ise Amerikan kültürünün etnisitesinde izlenebilir. Aynı çokkültürel doğadır ki Yerli Amerikan edebiyatından, Choctawlardan ve onların sözlü geleneklerinden, ya da Afrikalı-Amerikalılar gibi bir zamanlar köle olanların torunlarının ezgilerinden, ya da bir zamanlar Batı Yakası’nın çilek tarlalarında çalışmış olan Japon göçmenler gibi Asyalı-Amerikalılardan, Chicanoların çığlıklarından, Meksikalı-Amerikalılardan, ya da Puerto-Rikolulardan, şimdiye kadar duvarın ardında kim bırakıldıysa onlardan beslenmektedir. Politik söylevini düşündüğümüzde, çokkültürlülük etkisi henüz kültürel kutuplaşma olarak değerlendirilmekte. Evet, şimdi merkezler ayrışmakta, fakat yalnız zihinlerde; pratikte değil. Hükümet politikalarının çağdaş gelenekleri şimdi daha da merkeziyetçi, diğer bir deyişle totaliteryen, hem de hiç olmadıkları kadar. Çokkültürlülük, böylesi bir yapısalcı tutum etrafında dönen insansı, yapay, partiarkal olgular olan bu merkezler üzerinde nasıl bir etki bırakırsa bıraksın, biz yalnızca Çağdaş Amerikan Şiiri’nin nasıl bir çokkültürel doğaya sahip olduğunu inceleyeceğiz. Örneğin, Nathan Glazer’ın We Are All Multiculturalists Now, Şimdilerde Hepimiz Çokkültürcüyüz, adlı eserinde tartıştığı gibi, tek durum dominant Amerikan geleneğini keskin bir şekilde reddediş söylevi erkine sahip olan Afrikalı-Amerikalılarınkidir; böylece ayrık bir kültürün varoluşu savunulur. Bu durum şimdilerde Chicago’da yaşayan ve konuştukları tek dil İngilizce olan Choctawlar gibi diğer etnik grupların durumuyla ve kültürel gelenekleriyle aynı değildir. Üstelik Yerli Amerikalıların sözlü gelenekleri uzunca bir süre şiir olarak değerlendirilmemiş ve Batılı otoriteler tarafından yalnızca şiir formuna sahip ezgiler olarak kabul görmüştür. Afrikalı-Amerikalılardan ziyade bilhassa başka bir etnik kitleden bahsetmek zor olsa da bunların arasında çepere itilmişliklerine rağmen yalnızca Latinolardan bahsedebiliriz. Bu noktada Çağdaş Amerikan Şiiri’nin çokkültürlü doğasını, Pedro Pietri’nin Puerto Rican Obituary, Puerto Rikoluların Ölüm İlanı, adlı eserine göndermelerle daha önce bahsettiğimiz bilgiler ışığında inceleyebiliriz.

Puerto Rikoluların Ölüm İlanı Amerikan kapitalizminin yapısalcı davranışlarına müteakiben dizgesel bir ahenkle açılır. “Çalıştılar / zamanlamaları harikaydı / geç kalmazlardı / ardınızdan konuşmazlardı hiç / hakarete uğradıklarında.” Şiir, sıkı sıkıya bağladığımız gözlerimizdeki bağı bariz bir şekilde çözen bu beş satırla açılır. Devam eden dizelerde, Pietri, Puerto Rikoluların Amerikan toprakları üzerinde nasıl bir istismara uğradıklarından bahseder. Ama “hiç greve gitmediler / izinsizce.” Çünkü “u” işe ihtiyaçları vardı. “Juan / Miguel / Milagros / Olga / Manuel.” Burada, Pietro tarafından seçilen tipik Latino isimleri sıralanmakta ve öylesi bir ezgi verilmektedir ki sanki “haftada on gün” çalışmasalardı, yerlerinde başka birtakım Jose, Felipe, Martina, Pablo, Paola olabilirdi… Pek tabii, “beşi kadar [ödeneceğini bilerek] maaşlarının.” Ve böylesi bir toplumcu-gerçekçi tavır ilk kıtanın“bilmeden öldüler / merkez bankasının / ön kapısının neye benzediğini” dizeleriyle dile getirilerek kucaklanır.

İkinci kıta bir dizi Puerto Rikolu ismiyle açılır. Ve burası bize ilk kez karakterlerin isimlerinin tanıtıldığı yerdir. Fakat bu isimler “ve yarın yine [öleceklerini] / fatura koleksiyonerliklerini / bir sonraki nesle devrederek” göçüp gideceklerini düşünürsek, öyle ahım şahım bir öneme de sahip değildirler. Bu satırlar toplumsal alanda hiçbir şeyin değişmeyeceği gerçeğinin altını çizerken, Çağdaş Amerikan Şiiri’nin çokkültürlü doğasını gözler önüne serer. Aynı politik duruş devam eden dizelerde “hepsi öldüler / bakkallardan nefret ederek / onlara yersen ettir diye et / kurşun geçirmez pirinçleri ve bakliyatları satan,” söylemiyle sürdürülür. “Anneleri ve [babalarının da anladığı gibi]” bunun “İspanyol Harlemi’nden / Long Island Mezarlığı’na uzanan / uzun kârsız bir

” olduğu sarsıcı gerçeğiyle susturulmuşlukları, gözü korkutulmuşlukları, ve yıldırılmışlıkları çokkültürlülük sızıntılarında bir sese kavuşur.

Dördüncü kıta Puerto-Rikoluların isimlerinin yeniden birbirleri ardında sıralanıp ne şartlar altında olduklarından bahsederek açılır, “sinir krizleri geçiren [caddelerde]” onlarla birlikte “milyonerler gibi [yaşayan fareler]”le kıyaslayanarak. Burada “sinir krizi” ifadesiyle tarihi bir gerçeğe vurgu yapılır. Bu da şiirin 1971lerde yazılmış olmasından kaynaklanmaktadır ki 1960ların sonlarında Vietnam yenilgisi, petrol krizi, Roe v. Wade ve Watergate skandalı üzerinden tanımlanan yeni bir kültürel farkındalığın doğuşu topluma hakimdir. Devam eden dizelerde Pietri, Puerto Rikoluların nasıl öldüklerini betimler: “ Juan / numarasına ikramiye vurmasını beklerken öldü / Miguel / sosyal yardım çekini beklerken / gidip gelirken daireye tekrar tekrar / Milagros / on çocuğunun büyümesini / ve çalışmalarını böylece bırakabilirdi işini / Olga / beş dolarlık zammı / Manuel / amirinin ölmesini / ve böylece alabilirdi bir terfi.” Aynı çarpıcı dizgesel ezgi burada da politik söylevin çokkültürlü tavrını yansıtması bakımından devam ettirilir.

Yedinci kıtada, “[öldüler] kraliçeleri düşleyerek / düzenli zambak beyazı mahalleleri / Puerto Rikolulardan arınmış sahneleri / otuz bin dolarlık evleri / ilk Latin Amerikalılar cemiyetteki / bir zümreye ait olmanın gururlu sevinci / kendilerini linç etmek isteyen gringolardan oluşan / uzak bir mesafede olmanın gururu / “Que pasa*” gibi kutsal deyişlerden” söylemiyle şiir bir iç muhakemeye dönüşür. Burada tiranlığın çarklarından birine dönüşmeye artık razı olmalarından dolayı zihinlerine sızan bir öykünme çabası görülmektedir ki bahsi geçen bu çarklar altında her gün ezilmektedirler. Pietri, Çağdaş Amerikan Şiiri’ne basit fakat nokta atışı ile katkıda bulunmanın yanı sıra onun içinde filizlenen çokkültürlülüğü öylesi bir şekilde eleştirmektedir ki sonunda örneklenen tüm bu karakterler, Juan, Miguel, Milagros, Olga, Manuel, patriarkal politikaya imrenmektedirler. Aynı patriarkal politika devam eden dizelerde “bu rüyalar / bu asılsız rüyalar / hayali yatak odalarından / ailelerinin kendilerine miras bıraktığı / artçıl-etkiler / televizon programlarının / ideal olan / beyaz amerikalı aile tablosunun / siyah hizmetçileri / ve iyi eğitimli— / latin hademeleriyle” söylemiyle eleştirilir. Pietri, burada, örneklenen karakterlerin sosyo-psikolojik davranışlarını eleştirdikten sonra, bu asılsız rüyaların kendi unsurlarını pazarlamaya çalışan aynı patriarkal politikanın janjanlı saten öğeleri olmasının dışında hiçbir şey olmamalarına dikkat çeker.

On ikinci kıtada, Puerto Rikoluların “bir numaralı şifacı / ve kart açan bir falcı / [olan] lopez bacıyı [ziyarete gittiği] / İspanyol Harlemi’nde” Pietri, örneklenen karakterlerin, beyaz-erkek-dominant-Protestan-Amerikalılar tarafından kandırılan, Juan, Miguel, Milagros, Olga ve Manuel’in, yine umut tacirliğiyle aldatıldıklarını öne sürer. Çünkü “lopez bacı” kökleri Atahualpa’ya uzanan bir geleneğin etkisini kullanarak kendisini “bir numaralı şifacı / ve kart açan bir falcı” olarak sunmakta, latinoların umutlarını ve rüyâlarını sömürmektedir. Ve İspanyol Harlemi’nde, korunaklı bölgelerinde dahi, istismara uğramakta, dile getirildiği üzere kültürleri çarpıtılmaktadır.

Özetle, Juan, Miguel, Milagros, Olga, Manuel, “hepsi dün bugün öldüler / ve yarın yine ölecekler / daima beş parasız / daima borçlu / asla bilmeden / güzel insanlar olduklarını.” Bu noktadan hareketle, Pedro Pietri bize yalnızca Çağdaş Amerikan Şiiri’nin çokkültürlü doğasını göstermekle kalmaz, aynı zamanda çokkültürlülüğe kendi içinde bir eleştiri de sunar. Ve bu eleştiri çok-merkezli, post-yapısalcı, post-modernist yaklaşımı yüceltmez, ona aynı zamanda meydan okuyarak beyaz, erkek-egemen, partiarkal söylevi merkezsizleştirir.

Çeviri Notları:

*İngilizce’deki üçüncü tekil özne“it” ile yardımcı fiil “is”’in birleşimi olan “It’s”, şu/bu/o, zamirinin “t’s” sesi latinoların ağzında okunduğu haliyle şiirde “is” olarak yazılıp yabancılaştırma yapıldığı için çeviride karşılık geldiği “bu,” sözcüğünü “u” olarak çevirmeyi uygun buldum.

**N’aber? Nası’ gidiyo’?

***New York City’de genellikle küçük bir somun ya da boylamasına yarı yarı kesilmiş uzunca bir rulo ekmeğin içine et, peynir, marul ve domates gibi ürünlerin doldurulmasıyla oluşan sandviç. Bitirebilmek kahramanvari bir efor sarf etmenizi gerektirdiğinden kendisine Kahraman Sandvici “Hero Sandwich” adı verilmiş.

****Nasılsınız?

Puerto Rikoluların Ölüm İlanı

Çalıştılar

Zamanlamaları harikaydı

Geç kalmazlardı

Ardınızdan konuşmazlardı hiç

hakarete uğradıklarında

Çalıştılar

Hiç izin günleri yoktu onların

takvimlerinde

Hiç greve gitmediler

izinsizce

Çalıştılar

haftada on gün

ve beşi kadar ödendi maaşları

Çalıştılar

Çalıştılar

Çalıştılar

ve öldüler

Beş parasız öldüler

Borçlu öldüler

Bilmeden öldüler

merkez bankasının

ön kapısının neye benzediğini

Juan

Miguel

Milagros

Olga

Manuel

Hepsi dün öldüler

ve yarın yine ölecekler

fatura koleksiyonerliklerini

bir sonraki nesle devrederek

Hepsi öldüler

cennetin bahçelerinin

bir sonraki yönetim altında

kendilerine açılmalarını bekleyerek

Hepsi öldüler

Amerika’yı düşleyerek

bir gece yarısı kendilerini uyandıracak olan çığlıkları:

Mira Mira diye bağırarak

ismin lotoda yazıyor

yüz bin dolar kazanmışsın

Hepsi öldüler

bakkallardan nefret ederek

onlara yersen ettir diye et

kurşun geçirmez pirinçleri ve bakliyatları satan

Hepsi öldüler

bekleyerek, hayal ederek, ve nefret ederek

Ölü Puerto Rikolular

Puerto Rikolu olduklarını asla bilmeyen

Asla bir kahve molası alamamış

On Emir’den

Öldürmekten Öldürmekten Öldürmekten

Çatlamış kafataslarının ev sahiplerini

ve Latin ruhlarıyla iletişime geçemeyen

Juan

Miguel

Milagros

Olga

Manuel

Sinir krizleri geçiren caddelerden

farelerin milyonerler gibi yaşayıp

insanların hiçte yaşamadığı

ölüler ve asla diri değildiler

Juan

numarasına ikramiye vurmasını beklerken öldü

Miguel

sosyal yardım çekini beklerken

gidip gidip gelirken daireye tekrar tekrar

Milagros

on çocuğunun büyümesini

ve çalışmalarını

böylece bırakabilirdi işini

Olga

beş dolarlık zammı

Manuel

amirinin ölmesini

ve böylece alabilirdi bir terfi

Uzun bir yolculuktu u*

İspanyol Harlemi’nden

Long Island mezarlığına uzanan

Gömüldükleri

İlk tren

ve sonrasında ilk otobüs

ve soğuk sandviçler öğle yemeği niyetine

ve çiçekler

çalınacak olan

ziyaretçi saatleri sona erdiğinde

Çok pahalı

Çok pahalıydı

Fakat anlıyorlardı

Anneleri ve babaları da anlamışlardı

Uzun kârsız bir yolculuktu u

İspanyol Harlemi’nden

Long Island Mezarlığı’na uzanan

Juan

Miguel

Milagros

Olga

Manuel

Hepsi dün bugün öldüler

Ve yarın yine ölecekler

Düşleyerek

Düşleyerek kraliçeleri

Düzenli zambak beyazı mahalleleri

Puerto Rikolulardan arınmış sahneleri

Otuz bin dolarlık evleri

İlk Latin Amerikalılar cemiyetteki

Bir zümreye ait olmanın gururlu sevinci

kendilerini linç etmek isteyen gringolardan oluşan

Uzak bir mesafede olmanın gururu

“Que pasa**” gibi kutsal deyişlerden

Bu rüyalar

Bu asılsız rüyalar

hayali yatak odalarından

ailelerinin kendilerine miras bıraktığı

artçıl-etkiler

televizon programlarının

ideal olan

beyaz amerikalı aile tablosunun

siyah hizmetçileri

ve iyi eğitimli—

latin hademeleriyle

herkesi

ve fatura koleksiyoncularını

kendilerine güldüren

ve temsil ettikleri zümreyi

Juan

yeni bir araba düşleyerek öldü

Miguel

fakirlik karşıtı programlar düşleyerek

Milagros

Puerto Riko’ya bir gezi düşleyerek

Olga

gerçek bir mücevher düşleyerek

Maneul

İrlandalı atyarışı bahislerini düşleyerek

Hepsi öldüler

bir kahraman sandivici*** nasıl ölürse öyle

konfeksiyon merkezinde

saat öğleden sonra on ikide

sosyal güvenlik numaraları küllere

sendika aidatları toza dönüşürken

Biliyorlardı

gözyaşı dökmek üzere doğduklarını

cenaze levazımcılarını işler tutmak üzere

bağlılık yemini ettikleri sürece

kendilerini mahvetmek isteyen bayrağa

İsimlerini gördüler listelerde

imha edileceklerin telefon defterlerinde

Çevirmek üzere eğitilmişlerdi

gazetelerin diğer yüzlerini

yanlış telaffuzlarını yanlış heceledikleri

ve isimlerini yanlış anladıkları

ve kutladıkları ölüm geldiğinde

ve çaldığında son çamaşırhane biletlerini

Ölü doğmuşlardı

ve ölü öldüler

tam zamanı yine ziyaret etmenin

lopez bacıyı

bir numaralı şifacı

ve kart açan bir falcı

İspanyol Harlemi’nde

İletişime geçebilir

göçüp giden hısım akrabalarınızla

elbette mâkul bir fiyata

İyi haberler garantidir

Yüksel masa Yüksel masa

ölüm budala ve etkisiz değil nasılsa—

Seni sevenler bilmek istiyor

oynanacak doğru numarayı

Hemen şimdi göster onlara

Yüksel masa Yüksel masa

ölüm budala ve etkisiz değil nasılsa

Şimdi problemleriniz çözüldüğüne göre

ve dünya sırtımızdan indiğine

geride bıraktıklarınıza yardım edin

ve finansal akıl selameti verin

Yüksel masa Yüksel masa

ölüm budala ve etkisiz değil nasılsa

Eğer doğru numaraya isabet edersek

tüm problemlerimiz çözülecek

mezarınızı ziyaret edeceğiz

her resmi tatilde

Seni sevenler bilmek istiyor

oynanacak doğru numarayı

Hemen şimdi göster onlara

Biliyoruz ruhun muktedir bunlara

Ölüm budala ve etkisiz değil nasılsa

YÜKSEL MASA YÜKSEL MASA

Juan

Miguel

Milagros

Olga

Manuel

Hepsi dün bugün öldüler

ve yarın yine ölecekler

Nefret ederek savaşarak ve çalarak

kırılmış pencereleri birbirlerinden

Çatısız bir dini icra ederek

Eski ahiti

Yeni ahiti

bana göre İsa’nın öğretileri

iç hasılası

yargıcın ve jürinin ve infaz memurunun

haminin ve daimi fatura koleksiyoncusunun

Kullanılmış satılık boktan şeyler

nasıl Como Esta Usted**** deneceğini öğrenin

ve bir servet edineceksiniz kendinize

Ölüler

Ölüler

ve ölümden geri dönmeyecekler

ihmal etmeyi bırakana dek

diyaloglarının sanatını—

bozuk ingilizce dersleri için

etkilemek adına bay goldstein’ı —

onlara iş sağlayan

bulaşık makineleri olarak

kapıcıların haberci çocukları

fabrika işçilerinin hizmetçi kızlarının katipleri

sevkiyatçıların posta odası asistanları

asistanlar ve asistanların asistanları

asistanların asistanlarına değin

asistan bulaşık makineleri ve otomatik

yapay gülümsemeleriyle kapıcılar

çağın en düşük ücretlerine çalışmaktalar

ve öfkelenmekteler zam talep ettiklerinde

çünkü u şirket politikasına aykırı

LATİNOLARI LATİNOLARI LATİNOLARI terfi ettirmek

Juan

Miguel’den nefret ederek öldü çünkü Miguel’in

ikinci el arabası daha iyi durumdaydı

onunkinden

Miguel

Milagros’tan nefret ederek öldü çünkü Milagros’un

renkli bir televizyonu vardı

henüz onun almaya gücünün yetmediği

Milagros

Olga’dan nefret ederek öldü çünkü Olga

aynı işte beş dolar daha fazla kazanıyordu ondan

Olga

Manuel’den nefret ederek öldü çünkü Manuel

kendisinden daha fazla kez tutturmuştu lotoyu

Manuelse

hepsinden nefret ederek öldü

Juan

Miguel

Milagros

ve Olga’dan

çünkü hepsi bozuk ingilizcelerini

daha akıcı konuşuyorlardı ondan

Ve şimdi hepsi birlikteler

boşluğun ana lobisinde

Sessizliğe bağımlı

Rüzgara yasak bölgede

Solucan üstünlüğüne mahkum edilmiş

Long Island Mezarlığı’nda

Muazzam bir ahiret

protestan koleksiyon kutusu

gürültüyle ve gururla konuşmaktaydı haklarında

Burada yatıyor Juan

Burada yatıyor Miguel

Burada yatıyor Milagros

Burada yatıyor Olga

Burada yatıyor Manuel

hepsi dün bugün öldüler

ve yarın yine ölecekler

Daima beş parasız

Daima borçlu

Asla bilmeden

güzel insanlar olduklarını

Asla bilmeden

görünüşlerinin coğrafyasını

PUERTO RICO ÇOK GÜZEL BİR YER

PUERTORIKOLULAR ÇOK GÜZEL BİR IRK

Yalnızca

kapatsalardı televizyonlarını

ve rüyalarına dalsalardı

Yalnızca

beyaz üstünlüğü incilleri

tuvalet kağıdı olarak kullansalardı

ve latin ruhlarını seçselerdi

ırklarının tek dini olarak

Yalnızca

güneşin tanımına dönselerdi

ilk akli kar fırtınasından sonra

hislerinin yazına düşen

Yalnızca

açık tutsalardı gözlerini

işçi arkadaşlarının cenazelerinde

bu ülkeye bir servet edinmek için gelip

donsuz gömüldüklerini gördüklerinde

Juan

Miguel

Milagros

Olga

Manuel

şimdi kendi işlerini yapmaktalar

güzel insanların şarkılar söylediği

ve dans ettiği ve çalıştığı birlikte

rüzgarın bir yabancı olduğu

berbat hava koşullarına

sözlüğe gerek duymadığınız

iletişmek için insanlarınızla

Aqui

Se Habla Espanol

daima

Aqui sen selamla bayrağını önce

Aqui burada bayat telefon satışları yok

Aqui herkes güzel kokuyor burada

Aqui tv yemeklerinin bir geleceği yok

kadınlar ve erkekler hayranlık duymakta arzulara

ve bıkmamakta birbirlerinden asla

Aqui Que Pasa Güç şimdi gerçekleşen neyse o

Aqui negrito diye çağırılmak için

AŞK diye çağrılmak gerekiyorken

Pedri Pietri, “Puerto Rican Obituary” from Selected Poetry. 2015 b Pedro Pietri. Reprinted by permission of City Lights Books. Source: Selected Poetry (City Lights Books, 2015) “Puerto-Rikolu Ölüm İlanı” Çeviri: Emre Memiş. <web>https://www.poetryfoundation.org/poems/58396/puerto-rican-obituary</web>

Top